Badanie trzeźwości – prawo pracy i ochrona danych

Przeprowadzanie badań trzeźwości oraz badań na obecność substancji odurzających przez pracodawców jest bardzo kontrowersyjne w polskim prawie. Należy stwierdzić, że zdecydowana większość doktryny opowiada się za stanowiskiem, że pracodawca nie jest uprawniony do samodzielnego badania swoich pracowników.

W orzecznictwie można spotkać jednostkowe przykłady w których sąd uznałby, że przeprowadzenie badania – w ściśle określonych warunkach – może być dopuszczalne. Takie stanowisko wyraził Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 22 listopada 2018 r. (sygn. akt II PK 199/17), który uznał, co następuje: „zważywszy na rodzaj wykonywanej przez powoda pracy, wydaje się oczywiste, że poddanie się profilaktycznym badaniom na trzeźwość należy zakwalifikować do obowiązków podstawowych. […] W § 4 ust. 7 zarządzenia stwierdzono bowiem, że jeśli pracownik nie poddaje się badaniu lub zachowuje się w sposób uniemożliwiający jego przeprowadzenie, jest to równoznaczne z przyznaniem się do stanu nietrzeźwości. W tych okolicznościach trzeba podkreślić, że uchybienie przedstawionej powinności może stanowić podłoże rozwiązania umowy o pracę w trybie art. 52 § 1 pkt 1 k.p.”

Tymczasem Urząd Ochrony Danych Osobowych stoi na stanowisku, że w obecnym stanie prawnym pracodawcy nie mogą samodzielnie kontrolować stanu trzeźwości pracowników, nawet wyrywkowo. Taką informację znajdziemy w Komunikacie UODO z dnia 16 września 2019 roku, w którym wskazano co więcej, że Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej popiera stanowisko Prezesa. Analizując art. 22¹b ustawy – Kodeks pracy (Dz.U.2020.1320 tj. z dnia 2020.07.30 dalej jako: „k.p.”), który obowiązuje od dnia 4 maja 2019 r., dotyczący tzw. danych szczególnych kategorii, w tym o zdrowiu, pracodawca może przetwarzać takie dane, wyłącznie gdy pracownik bądź kandydat do pracy wyrazi na to zgodę i z własnej inicjatywy przekaże takie dane. Z tego powodu niemożliwe jest proponowanie pracownikowi przez pracodawcę udziału w badaniu trzeźwości na podstawie zgody pracownika, gdyż dane te nie będą udzielone z inicjatywy pracownika tylko pracodawcy.

Stanowisko RPO

W wystąpieniu do Wiceprezes Rady Ministrów z dnia 2 grudnia 2020 r. Rzecznik Praw Obywatelskich wskazał, że stworzenie skutecznego prawa regulującego problem wyrywkowych kontroli trzeźwości jest skomplikowane i wymaga wielu analiz oraz zbadania sytuacji prawnej i faktycznej różnych grup zawodowych, a także zapewnienia ochrony prywatności pracowników.

RPO podkreślił jednak, że ochrona życia i zdrowia obywateli przemawia za tym aby jak najszybciej stworzyć podstawy prawne do weryfikacji przez pracodawcę stanu pracowników. Zdaniem Rzecznika w bardzo wielu sytuacjach stan trzeźwości pracowników ma decydujący wpływ na bezpieczeństwo innych osób, jak choćby w przypadku kierowców komunikacji miejskiej, czy w przewozach pasażerskich. Podobnie, gdy chodzi o lekarzy, pracowników zatrudnionych przy obsłudze maszyn i urządzeń budowlanych, czy przy też obsłudze ruchu lotniczego.

Zgodnie z odpowiedzią departamentu prawa pracy Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej zapowiedziano podjęcie działań nad przygotowaniem odpowiedniej regulacji prawnej.

Źródło: https://www.rpo.gov.pl/pl/content/kontrole-trzezwosci-pracownikow-rpo-pyta-gowina